ราชอาณาจักรภูฏาน

การก่อตั้งประเทศ        เมื่อศตวรรษที่ 17 นักบวชซับดรุง นาวัง นำเกล (Zhabdrung Ngawang Namgyal) รวบรวมภูฏานให้เป็นปึกแผ่น และก่อตั้งเป็นประเทศขึ้นมา โดยริเริ่มการบริหารประเทศแบบสองระบบ คือ แยกเป็นฝ่ายฆราวาสและฝ่ายสงฆ์เป็นเวลานานกว่าสองศตวรรษ จนกระทั่งเมื่อ 17 ธ.ค.2450 พระคณะที่ปรึกษาแห่งรัฐ ผู้ปกครองมณฑลต่าง ๆ ตลอดจนตัวแทนประชาชนมารวมตัวกันที่เมืองพูนาคา และลงมติเลือกอูเกน วังชุก (Ugyen Wangchuck) ซึ่งขณะนั้นเป็นผู้ปกครองเมืองตรองซา (Trongsa) ขึ้นเป็นกษัตริย์พระองค์แรกของภูฏาน โดยดำรงตำแหน่งสมเด็จพระราชาธิบดีพระองค์แรกแห่งราชวงศ์วังชุก (Wangchuck) เนื่องจากคุณสมบัติที่โดดเด่นของพระองค์ตั้งแต่ครั้งยังทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้ปกครองเมืองตรองซา โดยทรงมีความเป็นผู้นำและเคร่งศาสนา มีความตั้งพระทัยแน่วแน่ที่จะยกระดับความเป็นอยู่ของประชาชนให้ดีขึ้น ราชวงศ์วังชุกปกครองภูฏานมาจนถึงปัจจุบัน สมเด็จพระราชาธิบดีองค์ปัจจุบัน คือ สมเด็จพระราชาธิบดีจิกมี เคเซอร์ นัมเกล วังชุก (Jigme Khesar Namgyal Wangchuck) ขึ้นครองราชสมบัติเมื่อ 19 ธ.ค.2549 เป็นสมเด็จพระราชาธิบดีพระองค์ที่ 5 แห่งราชวงศ์วังชุก

เศรษฐกิจ

นับตั้งแต่สมัยสมเด็จพระราชาธิบดีจิกมี ซิงเย วังชุก ภูฏานเริ่มดำเนินนโยบายเปิดประเทศด้านเศรษฐกิจ เช่น การแปรรูปรัฐวิสาหกิจ การส่งเสริมการลงทุนจากต่างประเทศ และการวางรากฐานเพื่อการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืน ปัจจุบัน รัฐบาลภูฏานอยู่ระหว่างการจัดทำร่างพระราชบัญญัติการลงทุน เพื่อสร้างความชัดเจนและความเชื่อมั่นแก่ผู้ประกอบการต่างชาติในการเข้ามาลงทุนในประเทศ พร้อมทั้งรักษาสมดุลระหว่างการเติบโตทางเศรษฐกิจกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและค่านิยมวัฒนธรรมของชาติ ต่อมาสมเด็จ พระราชาธิบดีจิกมี เคเซอร์ นัมเกล วังชุก ทรงสืบสานนโยบายดังกล่าว โดยมุ่งเน้นเพิ่มการลงทุนจากต่างประเทศและการพัฒนาอุตสาหกรรมท่องเที่ยวให้สอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของภูฏาน

ภูฏานมีแผนพัฒนาเศรษฐกิจที่มุ่งส่งเสริมการส่งออก และพัฒนาเศรษฐกิจบนหลักการพึ่งพาตนเอง เพื่อให้สอดคล้องกับแนวคิด “ความสุขมวลรวมประชาชาติ (Gross National Happiness-GNH)” โดยมีกรอบดำเนินงานถึงปี 2576 และตั้งเป้ายกระดับประเทศสู่กลุ่มรายได้สูงในอนาคต ซึ่งในชั้นนี้ยังอยู่ระหว่างอยู่ระหว่างการดำเนินมาตรการเปิดเสรีทางเศรษฐกิจอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยได้รับการสนับสนุนจากธนาคารโลก กองทุนการเงินระหว่างประเทศ ตลอดจนประเทศผู้ให้ความช่วยเหลือจากตะวันตก อินเดีย และญี่ปุ่น ปัจจุบันเศรษฐกิจภูฏานพึ่งพารายได้หลักจากการส่งออกไฟฟ้าพลังน้ำไปยังอินเดียและอุตสาหกรรมท่องเที่ยว โดยมีโครงการโรงไฟฟ้าพลังน้ำมากกว่า 10 แห่ง ในจำนวนนี้เปิดดำเนินการแล้ว 6 แห่ง สามารถผลิตกระแสไฟฟ้าได้ รวมประมาณ  1,600-2,500 เมกะวัตต์ ส่วนที่เหลืออยู่ระหว่างการวางแผนและก่อสร้าง ทั้งนี้ ภายใต้นโยบายพลังงานแห่งชาติปี 2568 (National Energy Policy 2025-NEP 2025) ภูฏานตั้งเป้าขยายกำลังผลิตไฟฟ้าพลังงานหมุนเวียนเป็น 25,000 เมกะวัตต์ภายในปี 2583 ทั้งจากพลังน้ำ พลังงานแสงอาทิตย์ และพลังงานทางเลือกอื่น เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจพลังงานสะอาดและดึงดูดการลงทุนจากต่างประเทศ

ปีงบประมาณ 1 ก.ค.-30 มิ.ย.

 

                  สกุลเงิน ตัวย่อสกุลเงิน : งุลตรัมภูฏาน (Bhutanese Ngultrum/BTN)

                  อัตราแลกเปลี่ยนต่อดอลลาร์สหรัฐ : 1 ดอลลาร์สหรัฐ : 88.80 งุลตรัมภูฏาน

                  อัตราแลกเปลี่ยนต่อบาท : 1 บาท : 2.75 งุลตรัมภูฏาน (ต.ค.2568)

 

ดัชนีเศรษฐกิจสำคัญ (ปี 2564)

ผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) : 3,410 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

อัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจ : 6.8%

ดุลบัญชีเดินสะพัด : ขาดดุล 573 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

รายได้เฉลี่ยต่อหัว : 4,495 ดอลลาร์สหรัฐ

แรงงาน : ประมาณ 383,330 คน (ม.ค.2568)

อัตราการว่างงาน : 2.9% (ม.ค.2568)

อัตราเงินเฟ้อ : 3.64% (ส.ค.2568)

ดุลการค้าระหว่างประเทศ : ขาดดุล 240.03 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (มิ.ย.2568)

มูลค่าการส่งออก : 164.85 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (มิ.ย.2568)

สินค้าส่งออก : ไฟฟ้าพลังน้ำ (ส่งออกไปยังอินเดีย) โดโลไมต์ ซีเมนต์ ยิปซัม ก้อนกรวด ผลิตภัณฑ์เหล็กและเหล็กกล้า กระวานและเครื่องเทศอื่น ๆ ผลไม้และผัก

คู่ค้าสำคัญ : อินเดีย บังกลาเทศ เนปาล อิตาลี ญี่ปุ่น และสิงคโปร์

มูลค่าการนำเข้า : 404.88 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (มิ.ย.2568)

สินค้านำเข้า : น้ำมันเชื้อเพลิง น้ำมันหล่อลื่นรถยนต์ ข้าวเจ้า โทรศัพท์เคลื่อนที่แบบสมาร์ตโฟน โครงสร้างและชิ้นส่วนเหล็กหรือเหล็กกล้า เครื่องจักรและเครื่องใช้ไฟฟ้า และยานยนต์ ผลิตภัณฑ์จากไม้ และอาหาร

คู่ค้านำเข้าที่สำคัญ : อินเดีย เนปาล เกาหลีใต้ จีน ญี่ปุ่น ฝรั่งเศส และไทย

ทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญ : ไม้ซุง พลังงานจากน้ำ ยิปซัม แคลเซียมคาร์บอเนต

สินค้าเกษตรที่สำคัญ : ข้าว ข้าวโพด พืชเศรษฐกิจประเภทหัว มันฝรั่ง ขิง กะหล่ำปลี พืชตระกูลส้ม กระวาน ผลิตภัณฑ์จากนมและไข่ และถั่ว

อุตสาหกรรมที่สำคัญ : ไฟฟ้าพลังน้ำ ซีเมนต์ แคลเซียมคาร์ไบด์ ผลิตภัณฑ์เหล็กและเหล็กกล้า ไม้แปรรูป ผลไม้แปรรูป เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ การท่องเที่ยว และเศรษฐกิจดิจิทัล

การทหาร      กองทัพภูฏาน (Royal Bhutan Army-RBG) ประกอบด้วย ทบ. กองทหารราชองครักษ์ (Royal Bodyguards) และตำรวจ (Royal Bhutan Police) รวมกำลังพลประมาณ 8,000 นาย ภูฏานไม่มี ทร. เนื่องจากไม่มีพื้นที่ติดชายฝั่งทะเล และไม่มี ทอ. จึงต้องพึ่งพาอินเดียในการป้องกันภัยทางอากาศและด้านความมั่นคงเชิงยุทธศาสตร์ ยุทโธปกรณ์ของกองทัพมีอยู่จำกัด อาทิ รถหุ้มเกราะ เครื่องยิงลูกระเบิด และเฮลิคอปเตอร์ ซึ่งส่วนใหญ่ได้รับการสนับสนุนและจัดหาโดยรัฐบาลอินเดีย รวมถึงการฝึกอบรมกำลังพลทางทหาร สำหรับงบประมาณด้านกลาโหมประจำปี 2568 อยู่ที่ประมาณ 14-25 ล้านดอลลาร์สหรัฐ โดยมุ่งเน้นการรักษาความมั่นคงภายในประเทศ การเฝ้าระวังชายแดน และความสงบเรียบร้อยภายในมากกว่าการเพิ่มกําลังทหารขนาดใหญ่

ปัญหาด้านความมั่นคง

1)  ปัญหาผู้อพยพชาว Lhotshampas ในเนปาล ปัจจุบันมีชาว Lhotshampas ประมาณ 6,500-7,000 คน อาศัยอยู่ในค่ายผู้อพยพ 2 แห่ง คือ Beldangi Refugee Camp เขต Jhapa และ Pathari/ Sanishchare Refugee Camp เขต Morang แต่ภูฏานยังไม่ยอมรับผู้อพยพทั้งหมดกลับประเทศ โดยให้เหตุผลว่า ไม่สามารถยืนยันอัตลักษณ์ความเป็นพลเมืองภูฏานได้ จึงถือเป็นบุคคลไร้สัญชาติ และไม่มีประเทศใดยอมรับรองสถานะ ทั้งนี้ แนวโน้มจำนวนผู้อพยพยังไม่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ และปัญหาดังกล่าวยังคงยืดเยื้อ พร้อมความเสี่ยงต่อแรงกดดันด้านสิทธิมนุษยชนจากนานาชาติ

2)  ข้อพิพาทชายแดนระหว่างภูฏานกับจีน ภูฏานและจีนยังไม่มีการกำหนดเส้นเขตแดน
ที่ชัดเจน และไม่มีสนธิสัญญาแบ่งเขตแดนอย่างเป็นทางการ โดยมีพื้นที่พิพาทหลัก 3 แห่ง ได้แก่ เขต Jakarlung และ Pasamlung ทางภาคเหนือ ติดทิเบต พื้นที่ Doklam Plateau ทางภาคตะวันตก ซึ่งเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ใกล้จุดตัดพรมแดนภูฏาน-จีน-อินเดีย และเขต Sakteng Wildlife Sanctuary ทางภาคตะวันออก ซึ่งจีนเริ่มอ้างสิทธิบางส่วนตั้งแต่ปี 2563 ทั้งนี้ ปรากฏข่าวสารการก่อสร้างหมู่บ้านและสิ่งปลูกสร้างของจีนในบริเวณพื้นที่พิพาท อย่างไรก็ดี ทั้งสองประเทศไม่มีความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการ แต่มีการเจรจาร่วมเมื่อ พ.ค.2568 และเห็นชอบให้เริ่มจัดทำร่างสนธิสัญญาพรมแดน

3)  ภัยคุกคามด้านความมั่นคงไซเบอร์ ภูฏานประเมินว่า ภัยคุกคามทางไซเบอร์อยู่ในระดับที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากจำนวนผู้ใช้อินเทอร์เน็ตเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะการใช้งานผ่านโทรศัพท์เคลื่อนที่ การให้บริการภาครัฐแบบดิจิทัล และการชำระเงินออนไลน์ ส่งผลให้มีเหตุการณ์ด้านความมั่นคงทางไซเบอร์เพิ่มขึ้นต่อเนื่องในช่วงปี 2563-2567 รวม 650 เหตุการณ์ โดยกว่า 200 เหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อปี 2567 และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในอนาคต นอกจากนี้ ยังมีความกังวลต่อความเสี่ยงในการโจมตีโครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญ เช่น เขื่อนผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานหลักของประเทศ

ความสัมพันธ์ไทย-ภูฏาน

ไทยสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตกับภูฏานเมื่อ 14 พ.ย.2532 และดำเนินความสัมพันธ์ระหว่างกันในฐานะประเทศผู้ให้กับมิตรประเทศ ภูฏานสนับสนุนไทยในเวทีระหว่างประเทศอย่างต่อเนื่อง และมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดทั้งในระดับพระราชวงศ์และประชาชนที่มีรากฐานร่วมทางพุทธศาสนาและวัฒนธรรม ปัจจุบัน สอท.ไทย ณ กรุงธากา (บังกลาเทศ) มีเขตอาณาครอบคลุมภูฏาน โดยมีนายดาโช อูเกน เชชัป ดอร์จี (DashoUgen Tshechup Dorji) ดำรงตำแหน่งกงสุลใหญ่กิตติมศักดิ์ประจำทิมพู ตั้งแต่ 10 ก.พ.2546 นอกจากนี้ ไทยยังเป็นจุดหมายปลายทางของสมาชิกราชวงศ์และประชาชนภูฏานฐานะดีในการศึกษาต่อและรับการรักษา พยาบาล ปัจจุบัน มีนักศึกษาภูฏานเข้าศึกษาระดับปริญญาตรีและปริญญาโทในไทยเพิ่มขึ้นทุกปี เนื่องจากค่าใช้จ่ายต่ำกว่าการศึกษาในประเทศตะวันตก พร้อมด้วยทุนการศึกษาที่ไทยสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง

ความสัมพันธ์เชิงพาณิชย์ แม้ไทยและภูฏานลงนามความตกลงการค้าเสรี (Free Trade Agreement-FTA) แล้ว แต่ปริมาณการค้ายังค่อนข้างจำกัด การค้าไทย-ภูฏานในห้วง ม.ค.-พ.ย.2568 มีมูลค่ารวม 52,924,138.23 ดอลลาร์สหรัฐ โดยไทยส่งออก 52,828,370.08 ดอลลาร์สหรัฐ และนำเข้าเพียง 95,768.15 ดอลลาร์สหรัฐ ส่งผลให้ไทยเป็นฝ่ายได้เปรียบดุลการค้าภูฏาน 52,732,601.92 ดอลลาร์สหรัฐ

สินค้าส่งออกสำคัญไปยังภูฏาน ได้แก่ ผลไม้กระป๋องแปรรูป เครื่องสำอาง สบู่และผลิตภัณฑ์รักษาสิว สินค้าอุตสาหกรรม การเกษตรอื่น ๆ ผลิตภัณฑ์ข้าวสาลี อาหารสำเร็จรูปอื่น ๆ รถยนต์ ผ้าผืน อุปกรณ์และส่วนประกอบ ส่วนสินค้านำเข้าจากภูฏาน ได้แก่ ผัก ผลไม้และของปรุงแต่งที่ทำจากผัก ผลไม้ เครื่องบิน เครื่องร่อน อุปกรณ์การบินและส่วนประกอบ ส่วนประกอบและอุปกรณ์รถยนต์ สินค้าอุปโภคบริโภคอื่น ๆ ผลิตภัณฑ์โลหะ ผลิตภัณฑ์อาหารอื่น ๆ ด้ายและเส้นใย

ข้อตกลงสำคัญ : บันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือในการพัฒนาด้านสุขอนามัย (ต.ค.2530) ความตกลงว่าด้วยบริการเดินอากาศ (มิ.ย.2536) ความตกลงว่าด้วยความร่วมมือด้านการเกษตร (เม.ย.2545) ความตกลงว่าด้วยการยกเว้นการตรวจลงตราสำหรับหนังสือเดินทางทูตและราชการ (ก.ค.2547) ความตกลงว่าด้วยกรอบความร่วมมือที่ครอบคลุมทุกด้าน (ก.ค.2547) บันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือด้านวัฒนธรรม (มิ.ย.2548) พิธีสารเพิ่มเติมความตกลงว่าด้วยกรอบความร่วมมือที่ครอบคลุมทุกด้าน เพื่อเพิ่มความร่วมมือด้านการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของถนน (ม.ค.2551) ความตกลงว่าด้วยความร่วมมือทางการค้าและเศรษฐกิจระหว่างไทยกับภูฏาน (พ.ย.2556)

ไทยและภูฏานลงนาม FTA เมื่อ 3 เม.ย.2568 ที่กรุงเทพฯ ระหว่างการประชุมความริเริ่มแห่งอ่าวเบงกอลสำหรับความร่วมมือหลากหลายสาขาทางวิชาการและเศรษฐกิจ (Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation-BIMSTEC) โดยไทยเป็นเจ้าภาพ ภูฏานจึงเป็นประเทศที่ 3 ในภูมิภาคเอเชียใต้ที่ทำ FTA กับไทย ต่อจากอินเดียและศรีลังกา FTA ดังกล่าวครอบคลุมการค้าสินค้า ความร่วมมือทางเศรษฐกิจ และการเปิดเสรีการค้าสินค้าเป็นหลัก โดยยกเว้นภาษีทันทีตั้งแต่วันที่มีผลบังคับใช้ เพื่ออำนวยความสะดวกทางการค้าและพิธีการศุลกากร รวมถึงลดอุปสรรคทางเทคนิคต่อการค้า FTA ไทย-ภูฏานจึงเป็นกลไกสำคัญในการส่งเสริมความร่วมมือและความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจระหว่าง 2 ประเทศอย่างใกล้ชิด

สถานการณ์สำคัญที่น่าติดตาม

1) ปัญหาผู้อพยพชาว Lhotshampas ในเนปาล ปัจจุบันมีชาว Lhotshampas ประมาณ 6,500-7,000 คน อาศัยอยู่ในค่ายผู้อพยพ 2 แห่ง คือ Beldangi Refugee Camp เขต Jhapa และ Pathari/ Sanishchare Refugee Camp เขต Morang แต่ภูฏานยังไม่ยอมรับผู้อพยพทั้งหมดกลับประเทศ โดยให้เหตุผลว่า ไม่สามารถยืนยันอัตลักษณ์ความเป็นพลเมืองภูฏานได้ จึงถือเป็นบุคคลไร้สัญชาติ และไม่มีประเทศใดยอมรับรองสถานะ ทั้งนี้ แนวโน้มจำนวนผู้อพยพยังไม่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ และปัญหาดังกล่าวยังคงยืดเยื้อ พร้อมความเสี่ยงต่อแรงกดดันด้านสิทธิมนุษยชนจากนานาชาติ

2)  ข้อพิพาทชายแดนระหว่างภูฏานกับจีน ภูฏานและจีนยังไม่มีการกำหนดเส้นเขตแดนที่ชัดเจน และไม่มีสนธิสัญญาแบ่งเขตแดนอย่างเป็นทางการ โดยมีพื้นที่พิพาทหลัก 3 แห่ง ได้แก่ เขต Jakarlung และ Pasamlung ทางภาคเหนือ ติดทิเบต พื้นที่ Doklam Plateau ทางภาคตะวันตก ซึ่งเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ใกล้จุดตัดพรมแดนภูฏาน-จีน-อินเดีย และเขต Sakteng Wildlife Sanctuary ทางภาคตะวันออก ซึ่งจีนเริ่มอ้างสิทธิบางส่วนตั้งแต่ปี 2563 ทั้งนี้ ปรากฏข่าวสารการก่อสร้างหมู่บ้านและสิ่งปลูกสร้างของจีนในบริเวณพื้นที่พิพาท อย่างไรก็ดี ทั้งสองประเทศไม่มีความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการ แต่มีการเจรจาร่วมเมื่อ พ.ค.2568 และเห็นชอบให้เริ่มจัดทำร่างสนธิสัญญาพรมแดน

3) ภัยคุกคามด้านความมั่นคงไซเบอร์ ภูฏานประเมินว่า ภัยคุกคามทางไซเบอร์อยู่ในระดับที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากจำนวนผู้ใช้อินเทอร์เน็ตเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะการใช้งานผ่านโทรศัพท์เคลื่อนที่ การให้บริการภาครัฐแบบดิจิทัล และการชำระเงินออนไลน์ ส่งผลให้มีเหตุการณ์ด้านความมั่นคงทางไซเบอร์เพิ่มขึ้นต่อเนื่องในช่วงปี 2563-2567 รวม 650 เหตุการณ์ โดยกว่า 200 เหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อปี 2567 และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในอนาคต นอกจากนี้ ยังมีความกังวลต่อความเสี่ยงในการโจมตีโครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญ เช่น เขื่อนผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานหลักของประเทศ