ความมั่นคงในทะเลจีนใต้กลับไปเป็น Hot Spot หรือจุดขัดแย้งที่ตึงเครียดของภูมิรัฐศาสตร์อีกครั้ง เมื่อ 14 ประเทศร่วมกันเผยแพร่ถ้อยแถลงเกี่ยวกับทะเลจีนใต้เมื่อ 12 กรกฎราคม 2569 หัวข้อ “2016 South China Sea arbitration award” เพื่อฉลองครบรอบ 10 ปีที่ศาลอนุญาโตตุลาการถาวร (PCA) ตัดสินคดีทะเลจีนใต้เมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม ให้ฟิลิปปินส์เป็นฝ่ายชนะ และระบุว่าการที่จีนอ้างกรรมสิทธิ์ในพื้นที่โดยใช้เส้นประ 9 เส้นนั้น ไม่มีพื้นฐานทางกฎหมายภายใต้อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) กรณีดังกล่าวทำให้จีนไม่พอใจอย่างมาก และเตือนว่าทั้ง 14 ประเทศไม่ควรใช้ประเด็นดังกล่าวเพื่อทายสันติภาพและความมั่นคงในทะเลจีนใต้
ประเทศที่ร่วมออกถ้อยแถลงดังกล่าว ได้แก่ ฟิลิปปินส์ สหรัฐฯ ญี่ปุ่น ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ แคนาดา สหราชอาณาจักร เยอรมนี อิตาลี โรมาเนีย ลัตเวีย ลิทัวเนีย สโลวิเนีย และเอสโทเนีย โดยประกาศว่าถ้อยแถลงครั้งนี้เป็นเป็น “รางวัล” ให้แก่การบังคับใช้กฎหมายระหว่างประเทศ
กระทรวงการต่างประเทศจีนคัดค้านและไม่เห็นด้วยกับความเคลื่อนไหวดังกล่าว พร้อมยืนยันสิทธิในทะเลจีนใต้และวิจารณ์ว่าประเทศที่ร่วมมือกับฟิลิปปินส์ออกถ้อยแถลงนี้หลายประเทศไม่มีส่วนเกี่ยวข้องและไม่สิทธิ์เหนือพื้นที่ในทะเลจีนใต้ จีนไม่ยอมรับถ้อยแถลงดังกล่าว เนื่องจากการอ้างกรรมสิทธิ์เหนือพื้นที่บนดินไม่ได้อยู่ภายใต้อำนาจการตัดสินหรืออนุสัญญา UNCLOS ตลอดจนโต้แย้งว่าคำตัดสินเมื่อ 10 ปีที่ผ่านมา กลายเป็นข้ออ้างให้ฟิลิปปินส์ปฏิบัติการเคลื่อนไหวทางการทหารในลักษณะที่ละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ ในพื้นที่พิพาท รวมทั้งเปิดโอกาสให้ประเทศนอกภูมิภาคเข้าไปเคลื่อนไหวด้านการทหารอย่างแข็งกร้าว ไม่เป็นผลดีต่อความมั่นคงในภูมิภาค
เหตุการณ์ครั้งนี้นอกจากจะทำให้บรรยากาศความมั่นคงเกี่ยวกับการอ้างกรรมสิทธิ์เหนือพื้นที่ในทะเลจีนใต้ตึงเครียดขึ้น ก็ยังทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างจีน-ญี่ปุ่นตกต่ำลงอีกด้วย เนื่องจากญี่ปุ่นมีถ้อยแถลงเพิ่มเติมที่มีเนื้อหาโจมตีความเคลื่อนไหวและนโยบายของจีนในทะเลจีนใต้ว่าผิดกฎหมายระหว่างประเทศ ทำให้จีนตอบโต้กลับด้วยการโจมตีญี่ปุ่นว่าอ้างกรรมสิทธิ์เหนือพื้นที่ในทะเล ด้วยเหตุผลลักษณะเดียวกัน ดังนั้น จีนจึงเตือนญี่ปุ่นไม่ให้แสดงนโยบายสองมาตรฐาน รวมทั้งใช้เครื่องมือทางการทูตประท้วงญี่ปุ่นเพิ่มเติมด้วย
