ความฉลาด ความรอบรู้ และความรวดเร็วของปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทำให้มีการวิเคราะห์ถึงประโยชน์ และผลกระทบมากมายที่โลกจะได้รับจากความก้าวหน้าของเทคโนโลยีประเภทนี้ ซึ่งเมื่อ 31 กรกฎาคม 2569 มีบทความที่น่าสนใจเกี่ยวกับเทคโนโลยี AI กับการควบคุมนิวเคลียร์ โดยสถาบัน International Institute for Strategic Studies (IISS) สถาบันวิจัยและคลังสมองชั้นนำของโลกด้านความมั่นคง ได้เผยแพร่บทความ เรื่อง Nuclear Command Without Control: AI and the Problem of Escalation Opacity ของ Trond Arne Undheim นักอนาคตศาสตร์และผู้เชี่ยวชาญด้านกลยุทธ์ปัญญาประดิษฐ์ (AI Strategy)
บทความดังกล่าวสะท้อนว่า การนำ AI เข้ามาบูรณาการในระบบบัญชาการ ควบคุม และสื่อสารนิวเคลียร์ (NC3) ของประเทศมหาอำนาจ กำลังนำไปสู่ความเสี่ยงในการสูญเสียการควบคุมอย่างมีนัยสำคัญ เนื่องจากระบบที่ได้รับการออกแบบนี้ ละเลยความสำคัญของ เวลาในการไตร่ตรอง ซึ่งเป็นตัวแปรเชิงยุทธศาสตร์ที่สำคัญที่สุด เช่น วิกฤตนิวเคลียร์ในอดีต เช่น วิกฤตขีปนาวุธคิวบา (ปี 2505) กรณีของ Stanislav Petrov (ปี 2526) หรือเหตุการณ์จรวดนอร์เวย์ (ปี 2538) รอดพ้นจากสงครามมาได้ เพราะมนุษย์มีเวลาใช้วิจารณญาณร่วมกับสามัญสำนึกและข้อมูลแวดล้อมเพื่อตรวจสอบข้อผิดพลาดของระบบ แต่ AI กำจัดช่วงเวลาไตร่ตรอง การที่ระบบ AI ประมวลผลข้อมูลในระดับมิลลิวินาที ส่งผลให้ระยะเวลาตั้งแต่ตรวจพบภัยคุกคามไปจนถึงการตัดสินใจลดลงจากเดิมในยุคสงครามเย็นที่ 18–30 นาที เหลือเพียง 3.5 ถึง 7 นาทีในปัจจุบัน (คิดเป็นอัตราการบีบอัดประมาณ 4 ถึง 9 เท่า)
นอกจากนี้ ยังมีการบีบอัดเวลาตัดสินใจ ที่หากเวลามีมากกว่า 15 นาที จะสามารถตรวจสอบซ้ำได้หลายขั้นตอน แต่หากเวลาลดลงต่ำกว่า 5 นาที มนุษย์จะถูกลดบทบาทลงเหลือเพียงผู้ลงนามอนุมัติตามคำแนะนำของเครื่องจักรโดยปริยาย ขณะเดียวกัน ก็เกิดความพร่ามัวของการยกระดับความรุนแรง (Escalation Opacity) ที่เกิดขึ้นจากตัวอัลกอริทึมเอง รัฐต่าง ๆ ไม่สามารถรู้ได้เลยว่า AI ของฝ่ายตรงข้ามจะแนะนำให้ยกระดับความรุนแรงในสภาวะวิกฤตที่ไม่มีในข้อมูลฝึกฝนหรือไม่ เนื่องจากโครงสร้างภายในไม่สามารถตรวจสอบได้ นอกจากนี้ ภายใต้ความกดดันด้านเวลาและความอ่อนล้าทางความคิด มนุษย์มักจะยอมจำนนและเชื่อฟังคำแนะนำของ AI มากขึ้นโดยไม่รู้ตัว
ช่องว่างด้านการควบคุมและการแข่งขันของมหาอำนาจยังเป็นอีกปัจจัยสำคัญ เห็นได้จาก ทั้งสหรัฐฯ รัสเซีย จีน และฝรั่งเศส ต่างกำลังเร่งพัฒนาระบบ NC3 ของตนเอง แต่กรอบการกำกับดูแล AI ระดับโลกในปัจจุบัน เช่น EU AI Act หรือกฎระเบียบของจีน ต่างยกเว้นการใช้งานในภาคทหารและความมั่นคงแห่งชาติอย่างชัดเจน นอกจากนี้ การแพร่กระจายของเทคโนโลยีโดรนราคาถูกที่มีความแม่นยำสูง เช่น โดรน Bayraktar TB2 ของตุรกี ทำให้ประเทศระดับกลางเข้าถึงระบบโจมตีอัตโนมัติได้ง่ายขึ้น ซึ่งเป็นการเพิ่มตัวแสดงและตัวแปรที่พร้อมจะจุดชนวนการยกระดับความรุนแรงไปสู่ประเทศนิวเคลียร์
อย่างไรก็ดี บทความได้เสนอแนวทางที่จะควบคุมสิ่งดังกล่าว โดยช่วงเวลาการปรับปรุงระบบให้ทันสมัย (Modernisation Window) ระหว่างปี 2568 – 2578 คือโอกาสสำคัญในการออกแบบระบบเพื่อควบคุมภัยคุกคามนี้ ผ่าน 3 กลไกหลัก ได้แก่ 1) ช่องทางตรวจสอบอัลกอริทึม ด้วยการสร้างระบบเสมือน สายด่วนซอฟต์แวร์ โดยใช้ระบบการเข้ารหัสและการพิสูจน์แบบไม่เปิดเผยข้อมูล เพื่อยืนยันว่าระบบ AI ของฝ่ายตรงข้ามจะไม่แนะนำการยิงนิวเคลียร์ก่อนภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด 2) มาตรการสร้างความเชื่อมั่นทางเทคนิค เช่น การระงับการปรับแก้โค้ดชั่วคราว และการร่วมตรวจสอบสภาวะที่ทำให้ระบบเตือนภัยผิดพลาด และ 3) หลักนิยมการควบคุมโดยมนุษย์เชิงโครงสร้าง เช่น ต้องออกแบบระบบฮาร์ดแวร์ให้ไม่สามารถข้ามผ่านอำนาจการตัดสินใจของมนุษย์ได้ทางกายภาพ ไม่ใช่แค่กำหนดไว้ในนโยบายกระดาษที่สามารถเขียนซอฟต์แวร์แก้ไขทับได้ในภายหลัง
